नेपालमा पाइने विषालु सर्प कुन-कुन हुन् ?

संसारभरि करिब ३ हजार ९०० भन्दा बढी प्रजातिका सर्पहरू छन् । तीमध्ये करिब ६०० प्रजाति विषालु छन्, जुन कुल सर्पको करिब १५ देखि २० प्रतिशत हो । तर यी विषालु सर्पहरूमध्ये पनि करिब २०० प्रजातिले मात्र मानिसलाई गम्भीर खतरा पुर्‍याउन सक्छन् । धेरैजसो सर्पहरू विषालु हुँदैनन् र मानिसलाई हानि गर्दैनन् ।

नेपालमा कुल करिब ८९ प्रजातिका सर्पहरू पाइन्छन् । तीमध्ये करिब १७ देखि २२ प्रजाति विषालु छन् ।

सर्प देख्नेबित्तिकै डराउने र आत्तिने अनि त्यसलाई मारिहाल्ने प्रवृत्ति अझै कायम छ । तर सर्पदंश न्यूनीकरण र सर्प संरक्षणमा निरन्तर काम गरिरहेका कमल देवकोटा भन्छन्, ‘सर्पको आहार होइन मान्छे । यदि उसले खतरा महसुस गर्‍यो भने मान्छेलाई आक्रमण गर्छ ।’

नेपालमा पाइने मुख्य विषालु सर्पहरु कुन-कुन हुन् ? यिनीहरु कहाँ पाइन्छ ? सर्पको टोकाइबाट कसरी बच्ने ? सर्पदंश विज्ञ कमल देवकोटाको भनाइ यस्तो ।

नेपालमा पाइने मुख्य विषालु सर्पहरू

१. गोमन (कोब्रा)

सामान्य गोमन (चश्मा गोमन) : तराई क्षेत्रमा बढी पाइन्छ । लम्बाइ १.५ देखि २ मिटरसम्म हुन्छ । पछाडि चश्माजस्तो चिन्ह हुन्छ ।

चन्द्रनाग (एउटा गोलो थोप्लो भएको गोमन) : पहाडी क्षेत्रमा बढी भेटिन्छ । लम्बाइ १ देखि २ मिटर हुन्छ।

२. करेत

सामान्य करेत : तराईमा धेरै पाइन्छ । राति सक्रिय हुन्छ र घरभित्र पस्ने बानी हुन्छ । लम्बाइ १ देखि १.५ मिटर हुन्छ । शरीरमा कालो र सेतो ब्यान्ड भएको हुन्छ । नेपालमा ६ भन्दा बढी प्रकारका करेत पाइन्छन् ।

३. भाइपर

रसेल्स भाइपर (बाघे सर्प वा सुस्कार सर्प) : रुपमा तराईमा मुख्य पाइन्छ । यसको लम्बाइ १ देखि १.५ मिटरको हुन्छ । यसले स्वाँ-स्वाँ आवाज निकाल्छ ।

हरियो सर्प (हरियो पिट भाइपर) : पहाडी क्षेत्रमा बढी पाइन्छ । यसको रङ हरियो हुन्छ भने लम्बाइ ०.५ देखि १ मिटरको हुन्छ ।

४. राजगोमन (किङ कोब्रा)

यो संसारकै सबैभन्दा लामो विषालु सर्प हो। लम्बाइ ३ देखि ५ मिटर वा बढी पनि हुन सक्छ । यसको मुख्य खानेकुरा अन्य सर्पहरू नै हुन् । नेपालको तराईदेखि पहाडी क्षेत्र काठमाडौं, पोखरा, रामेछाप आदि क्षेत्रमा पाइन्छ । घरभित्र पसेर टोकेर मृत्यु भएको घटना छैन । उद्धार गर्ने क्रममा एउटा घटना भएको थियो ।

अन्य विषालु सर्पहरू

हिमालयन करेत, हिमाली भाइपर आदि पहाडी र उच्च क्षेत्रमा पाइन्छन् ।

सर्पको वासस्थान

तराई : सामान्य गोमन, करेत, बाघे सर्प बढी

पहाड : चन्द्रनाग, हरियो सर्प, हिमालयन करेत बढी

राजगोमन दुवै ठाउँमा भेटिन्छ ।

सर्पहरू पहिलेदेखि नै तराई, पहाड र हिमाल तीनै ठाउँमा थिए । जलवायु परिवर्तनले मात्र माथि सरेको होइन, पहिले पनि थिए । अहिले सामाजिक सञ्जालमा प्रचार हुने र उद्धार कार्य बढेकाले बढी देखिएको जस्तो लागेको हो ।

सर्पले मानिसलाई किन टोक्छ ?

सर्पहरू आक्रमक हुँदैनन्, उनीहरू डराउँछन् र आफूलाई बचाउन टोक्छन् । जब मानिसले सर्पलाई कुल्चिन्छ, छुन खोज्छ वा उद्धार गर्दा उसलाई दुखाइन्छ भने तब मात्र टोक्छन् ।

धेरैजसो सर्प मानिस देख्नेबित्तिकै भाग्न खोज्छन् । राजगोमन पनि सामान्यतया अर्को बाटो लाग्छ ।

घरआँगन वा खेतबारीमा सर्प देखिए के गर्ने ?

घरआँगन वा खेतबारीमा सर्प देखिए मार्ने होइन । सर्प मार्नु गलत हो र पर्यावरणका लागि पनि हानिकारक छ । सर्पले मुसा, कीरा आदि खाएर हामीलाई फाइदा पुर्‍याउँछन् ।

त्यसैले सर्प देखिए शान्त रहनुपर्छ, तयसको नजिक जानु हुँदैन । स्थानीय सर्प उद्धार समूह, वन कार्यालय वा नगरपालिकालाई खबर गर्नुपर्छ । टाढाबाट हेरेर छोडिदिनुपर्छ । उनीहरू आफैं जान सक्छन् ।

सर्पको टोकाइबाट बच्ने मुख्य उपायहरू

सर्पको सम्भावित वासस्थानमा सावधानी अपनाउने

सर्पहरू प्राय झाडी, घाँस, ढुंगाको काप, काठको थुप्रो र जमिन तथा भित्ताका प्वालहरूमा लुक्छन् । यस्ता ठाउँमा जाँदा सावधानी अपनाउनुपर्छ । विशेष गरी गर्मी मौसम र वर्षायाममा सर्पको सक्रियता बढ्ने भएकाले यो बेला बढी सतर्कता अपनाउनुपर्छ ।

उचित पोसाक लगाउने

जंगल, खेतबारी वा सर्पको जोखिम भएको ठाउँमा जाँदा लामो बुट, मोटो मोजा, र लामो प्यान्ट लगाउनुपर्छ । खुल्ला खुट्टा हिँड्नु हुँदैन । तराई मधेशतिर भुइँतला, दलान वा आँगनमा राखिएका जुत्ता वा बुटभित्र सर्प लुकेर बसेको हुनसक्छ । त्यसैले जुत्ता, बुट निकालेर लाउनु अगाडि ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ ।

हातखुट्टा जोगाउने

झाडी वा अँध्यारो ठाउँमा हातखुट्टा राख्नुअघि राम्ररी जाँच्ने । ढुंगा वा काठ उल्ट्याउँदा सावधानी अपनाउनुपर्छ, किनभने त्यहाँ सर्प लुकेको हुनसक्छ।

रातको समयमा सावधानी अपनाउने

केही सर्पहरू रातको समयमा बढी सक्रिय हुन्छन् । राति हिँड्दा टर्च लाइटको प्रयोग गर्ने र आफ्नो वरपर ध्यान दिने ।

घर वरपर सफा राख्ने

घर वरपर झाडी, काठको थुप्रो, र फोहोर नराख्ने । जमिनका प्वालहरू भए पुर्ने । सर्पको आश्रय हुने ठाउँहरू हटाउने । घरको झ्याल ढोकामा जाली राख्ने ।

सर्पलाई नछुने वा नजिस्काउने

सर्प देखेमा टाढैबाट बाटो फेर्ने । सर्पलाई जिस्काउने, मार्ने वा समात्ने प्रयास नगर्ने । सर्प मरेको जस्तो देखिए पनि वास्तवमा मरेको नहुनसक्छ । त्यस्तो अवस्थामा नचलाउने ।

सुत्ने ठाउँको व्यवस्थापन गर्ने

भुइँमा सुत्नुपरेमा झुलको प्रयोग गर्ने । सकेसम्म पलङ वा खाटमा मात्रै सुत्ने । सुत्नु अघि सुत्ने ठाउँ वरपर सर्प छ कि छैन राम्रोसँग हेर्ने । विशेषगरी यस खालका सावधानी तराई तथा गर्मी ठाउँमा बढी आवश्यक हुन्छ । घर वरिपरि जंगल, झाडी भएका ठाउँमा बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

सर्पको पहिचान र जानकारी राख्ने

आफ्नो क्षेत्रमा पाइने सर्पहरूको बारेमा जानकारी राख्ने । विषालु र अविषालु सर्पहरूको भिन्नताबारे आधारभूत ज्ञान राखिराख्नुपर्छ ।

खेतबारीमा काम गर्दा सावधानी अपनाउने

खेतमा काम गर्दा हातले घाँस वा बाली नभाँच्ने, बरु लाठी वा औजारको प्रयोग गर्ने । खेत बारीको झाडीमा सर्प लुकेको हुनसक्छ । पोखरी, तलाउ, खोला, नदीनालामा विषालु सर्प पनि हुन सक्छन् । यस्ता स्थानमा पौडी खेल्दा, खोला तर्दा सावधानी अपनाउने ।

सर्पले डसेमा के गर्ने ?

–सर्पले डसेमा सर्वप्रथम कति पनि आत्तिनु हुँदैन र सर्पले डसेको बिरामीलाई आत्मबलसहित सान्त्वना प्रदान गर्नु पर्दछ ।

–सकभर सर्पलाई नमार्ने । मोबाइल छ भने सर्पको फोटो खिचेर राख्ने, जसले गर्दा उपचार प्रक्रियामा धेरै नै मद्दत पुग्छ ।

–सकभर सर्पले डसेको भागलाई नचलाइकन हल्का तरिकाले ब्यान्डेज अथवा उपलब्ध कपडा वा डोरीले बाँधेर चल्न दिनुहुँदैन । जति चलायो त्यति नै विष शरीरमा फैलिन्छ ।

–सर्पले डसिहालेमा जति सकिन्छ छिटो उपलब्ध यातायातको साधन मोटरसाइकल, अटोरिक्सा वा एम्बुलेन्सबाट बिरामीलाई नजिकैको सर्पदंश उपचार केन्द्रमा पुर्‍याइहाल्नु पर्दछ ।

–सर्पले डसेको ठाउँमा थप संक्रमण नहोस् भन्नका लागि साबुन पानीले धुन पनि सकिन्छ ।

–सर्पदंश केन्द्र टाढा छ भने सर्पदंश केन्द्र पुग्नुपूर्व थप क्षति नहोस् भन्नका लागि बिरामीलाई श्वास फेर्न सहज होस् भनी आवश्यकता अनुसार नजिकैको अस्पतालमा लगि तालिम प्राप्त स्वास्थकर्मीद्वारा श्वास नलीलाई सुरक्षित गर्न इन्टिुबेट समेत गर्न सकिन्छ ।

–सर्पले डसेको लक्षण देखिएमा सँगै सुतेको वा सँगै रहेको व्यक्तिलाई पनि सर्पदंश केन्द्रमा लैजानुपर्छ किनकी कहिलेकाहीँ सर्पले दुवै व्यक्तिलाई डसेको हुन सक्छ ।

–सर्पले डसेमा शरीरमा कसिलो कपडा वा गरगहनाहरू खोल्नुपर्दछ र खुकुलो बनाउनुपर्छ ।

–एम्बुलेन्स, प्रहरी, सर्प उद्धारकर्ताको नम्बर राख्ने र सर्पले डसेमा तुरुन्तै जानकारी गराउने ।

–सकभर सर्पदंश केन्द्रमा पुग्ने बेलासम्म उपलब्ध भएसम्म बाटोमा स्वास्थकर्मीलाई पनि बिरामीसँगै लैजाने ।

के नगर्ने ?

–सर्पले डसेमा डोरीले हातखुट्टा कसिलो गरी नबाँध्ने, उपचारको नाममा झारपात नहाल्ने, छालालाई काट्ने, मुखले चुस्ने जस्ता काम गर्नुहुँदैन ।

–धामीझाँक्रीकोमा लैजाने, झारफुक गर्ने जस्ता काममा लागेर समय खेल फाल्नुहुँदैन ।

–बिरामीलाई तत्काल केही पनि खाने कुराहरू खुवाउनु हुँदैन र सुत्न पनि दिनुहुँदैन ।

–कहिलेकाहीँ अविषालु सर्प देखिएर पहिचान भए ता पनि यो विषालु सर्प पनि हुन सक्ने भएकाले घरमा बस्ने वा उपचारमा नजाने गर्नुहुँदैन ।

–प्राथमिक उपचारका नाममा समय नष्ट गर्न हुँदैन किनकि सर्पदंशका लागि एन्टिभेनम बाहेकको अरू कुनै उपचारको विकल्प हुँदैन ।

–सर्पले डसिहालेमा धेरै हलचल गर्ने, आत्तिने र अनावश्यक कुराहरू सोच्नु हुँदैन । यसो गरेमा शरीरमा विष अझ बढी फैलने गर्दछ ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा

समयमा अस्पताल पुगेर उपचार (एन्टीभेनम) पाए भने धेरैजसो केसमा ज्यान बचाउन सकिन्छ । त्यसैले नजिकैको स्वास्थ्य चौकी वा अस्पतालको सम्पर्क नम्बर राख्नुपर्छ । सर्पदंशको जोखिम भएको ठाउँमा जाँदा एन्टिभेनम औषधि उपलब्ध हुने ठाउँको जानकारी राख्नुपर्छ ।