रत्नपार्क–भक्तपुर मेट्रो रेल अघि बढाउने सरकारको तयारी

पर्सा, २० असोज 

काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकामा बढ्दो ट्राफिक जाम, वायु प्रदूषण तथा सार्वजनिक यातायातको चापलाई न्यूनीकरण गर्दै यातायात प्रणालीलाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउने उद्देश्यले सरकारले ‘रत्नपार्क–भक्तपुर मेट्रो रेल’ परियोजना अघि बढाउने तयारी गरेको छ।

उपत्यकामा पछिल्लो समय सवारीसाधनको संख्या तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा सडकमा हुने नियमित जाम यात्रुका लागि ठूलो समस्या बन्दै गएको छ। विशेषगरी काठमाडौंको मुख्य व्यापारिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रदेखि भक्तपुरसम्मको सडकमा कार्यालय समय र व्यस्त समयमा अत्यधिक सवारी चाप हुने गरेको छ। यसले यात्राको समय बढाउनुका साथै इन्धन खपत र वायु प्रदूषणसमेत बढाउँदै आएको छ।

यही समस्यालाई दीर्घकालीन रूपमा सम्बोधन गर्न सरकारले सडकमा आधारित यातायात प्रणालीसँगै विद्युतीय तथा उच्च क्षमताको सार्वजनिक यातायात पूर्वाधार विकासमा जोड दिन थालेको हो। प्रस्तावित रत्नपार्क–भक्तपुर मेट्रो रेललाई उपत्यकाको सार्वजनिक यातायात प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने महत्वपूर्ण परियोजनाका रूपमा अघि बढाउने तयारी गरिएको छ।

ट्राफिक जाम घटाउने मुख्य लक्ष्य

मेट्रो रेल सञ्चालनमा आएपछि काठमाडौंको मुख्य शहरी क्षेत्रदेखि भक्तपुरसम्म दैनिक आवतजावत गर्ने यात्रुले तीव्र, नियमित र तुलनात्मक रूपमा भरपर्दो सार्वजनिक यातायात सेवा प्राप्त गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

हाल सडक यातायातमा निर्भर यात्रुले ट्राफिक जामका कारण छोटो दूरी पार गर्न पनि लामो समय खर्चिनुपर्ने अवस्था छ। मेट्रो रेलले निश्चित मार्ग र समयतालिकाअनुसार सेवा दिने भएकाले सडकमा निजी तथा सार्वजनिक सवारीसाधनको चाप कम गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विशेषगरी कार्यालय जाने–आउने समय, विद्यार्थीको आवतजावत तथा दैनिक कामका लागि काठमाडौं–भक्तपुरबीच यात्रा गर्ने नागरिकलाई परियोजनाबाट प्रत्यक्ष लाभ पुग्ने विश्वास गरिएको छ।

वायु प्रदूषण नियन्त्रणमा पनि सहयोग पुग्ने अपेक्षा

काठमाडौं उपत्यकामा वायु प्रदूषणको एउटा प्रमुख कारणमध्ये सडकमा अत्यधिक सवारीसाधन सञ्चालन पनि मानिन्छ। लामो समयसम्म ट्राफिक जाममा सवारीसाधन चलिरहँदा इन्धन खपत बढ्नुका साथै धुवाँ तथा प्रदूषक तत्वको उत्सर्जनसमेत बढ्ने गर्छ।

मेट्रो रेलजस्तो विद्युतीय सार्वजनिक यातायात प्रणाली विस्तार गर्न सकिएमा पेट्रोल तथा डिजेलमा निर्भर सवारीसाधनको प्रयोग घटाउन सहयोग पुग्नेछ। यसबाट दीर्घकालमा उपत्यकाको वायु प्रदूषण नियन्त्रणमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

सार्वजनिक यातायातलाई प्राथमिकता

सरकारले मेट्रो रेल परियोजनालाई केवल एउटा रेलमार्ग निर्माण गर्ने योजनाका रूपमा नभई उपत्यकाको समग्र सार्वजनिक यातायात प्रणाली सुधार गर्ने योजनासँग जोडेर अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

मेट्रो रेलसँग बस सेवा, अन्य सार्वजनिक यातायातका साधन तथा प्रमुख बजार क्षेत्रलाई सहज रूपमा जोड्न सकेमा यात्रुले एउटा माध्यमबाट अर्को माध्यममा सजिलै यात्रा गर्न सक्ने व्यवस्था बनाउन सकिनेछ।

यसका लागि सम्भावित स्टेशन, यात्रुको चाप, पार्किङ व्यवस्था, पैदलयात्रीको पहुँच तथा अन्य सार्वजनिक यातायातसँगको समन्वयलाई समेत योजनाको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा समेट्नुपर्ने देखिन्छ।

परियोजनाको अध्ययन र तयारीमा जोड

मेट्रो रेल परियोजना अघि बढाउनुअघि यसको सम्भाव्यता, लागत, निर्माण अवधि, यात्रुको सम्भावित संख्या, वातावरणीय प्रभाव तथा आवश्यक पूर्वाधारबारे विस्तृत अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

सरकारले परियोजनालाई अघि बढाउने क्रममा प्राविधिक तथा आर्थिक पक्षको अध्ययन गर्दै उपयुक्त मोडालिटी तय गर्ने तयारी गरेको छ। परियोजनाको विस्तृत स्वरूप, निर्माणको ढाँचा, लगानीको स्रोत र कार्यान्वयनको समयसीमा भने सम्बन्धित अध्ययन तथा निर्णयपछि स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ।

ठूलो पूर्वाधार परियोजना भएकाले यसको निर्माणमा उच्च लगानी आवश्यक पर्नेछ। त्यसैले सरकारी लगानीसँगै वैकल्पिक वित्तीय स्रोत तथा सम्भावित सार्वजनिक–निजी साझेदारीका विकल्पबारे समेत अध्ययन गर्नुपर्ने देखिन्छ।

उपत्यकाको यातायात प्रणालीमा दीर्घकालीन परिवर्तनको अपेक्षा

काठमाडौं उपत्यकामा जनसंख्या र सवारीसाधनको संख्या बढ्दै जाँदा विद्यमान सडक पूर्वाधारले मात्रै बढ्दो यातायात माग धान्न कठिन हुँदै गएको छ। सडक विस्तारका लागि उपलब्ध ठाउँ सीमित भएकाले सार्वजनिक यातायातको उच्च क्षमताको विकल्प विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता लामो समयदेखि उठ्दै आएको छ।

यस्तो अवस्थामा रत्नपार्क–भक्तपुर मेट्रो रेल परियोजना कार्यान्वयनमा आउन सकेमा उपत्यकाको यातायात प्रणालीमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

परियोजना प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भएमा यात्राको समय घट्नु, सडकमा सवारी चाप कम हुनु, इन्धनको खपत घट्नु तथा वायु प्रदूषण नियन्त्रणमा सहयोग पुग्नुका साथै सार्वजनिक यातायातप्रति नागरिकको आकर्षणसमेत बढ्न सक्नेछ।

तर परियोजनाको सफलता निर्माण सुरु गर्ने निर्णयमा मात्र नभई वैज्ञानिक योजना, पर्याप्त लगानी, पारदर्शी कार्यान्वयन, समयमै निर्माण सम्पन्न गर्ने क्षमता र सञ्चालनपछिको प्रभावकारी व्यवस्थापनमा निर्भर हुनेछ।

सरकारले आगामी प्रक्रियालाई कसरी अघि बढाउँछ, परियोजनाको विस्तृत अध्ययन कहिले सम्पन्न हुन्छ र निर्माणको काम कहिलेदेखि सुरु हुन्छ भन्ने विषयले यसको वास्तविक कार्यान्वयनको दिशा निर्धारण गर्नेछ।