हिन्दू धर्म र संस्कृतिमा गाईको विशेष महत्व : किन भनिन्छ ‘गौमाता’?

बिरगंज, पर्सा, २३ कार्तिक 

हिन्दू धर्म र संस्कृतिमा गाईलाई केवल एउटा पशुका रूपमा मात्र नभई आस्था, श्रद्धा, मातृत्व र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। मानव जीवनमा दूध, दही, घिउदेखि जैविक मलसम्म विभिन्न माध्यमबाट योगदान पुर्‍याउँदै आएको गाईलाई हिन्दू परम्परामा ‘गौमाता’ भन्ने गरिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार गाईमा विभिन्न देवीदेवताको वास रहेको विश्वास गरिन्छ। यही कारण हिन्दू समाजमा गाईको पूजा, सेवा र संरक्षणलाई विशेष महत्व दिइँदै आएको छ। विशेषगरी तिहारअन्तर्गत गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजाका दिन गाईको विधिपूर्वक पूजा गर्ने परम्परा छ।

किन भनिन्छ गाईलाई ‘गौमाता’?

मानिसको जीवनमा गाईले पुर्‍याउँदै आएको योगदानका कारण यसलाई मातासरह सम्मान गर्ने परम्परा विकास भएको मानिन्छ। आमाले सन्तानलाई दूध खुवाएर हुर्काएझैं गाईले पनि मानिसलाई पोषणयुक्त दूध प्रदान गर्ने भएकाले यसलाई ‘गौमाता’ भनिएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास छ।

गाईको दूधबाट दही, घिउ, मोही, पनिरलगायत विभिन्न परिकार तयार गरिन्छन्। हिन्दू धर्मका विभिन्न संस्कार, पूजा, यज्ञ तथा हवनमा दूध र घिउको विशेष प्रयोग हुने गरेको छ।

त्यस्तै, परम्परागत ग्रामीण जीवनमा गाईको गोबरलाई जैविक मल, इन्धन तथा घरआँगन लिपपोत गर्न प्रयोग गरिँदै आएको छ। गोबरबाट तयार हुने जैविक मलले माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्न र कृषि उत्पादनमा सहयोग पुर्‍याउने विश्वास गरिन्छ। गोमूत्रलाई पनि परम्परागत आयुर्वेदिक अभ्याससँग जोडेर हेर्ने चलन छ।

गाई पूजनको धार्मिक महत्व

हिन्दू धर्ममा गाई पूजनलाई महत्वपूर्ण धार्मिक संस्कारका रूपमा लिइन्छ। विशेष अवसरमा गाईलाई नुहाइदिने, फूलमाला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र विभिन्न परिकार खुवाएर पूजा गर्ने चलन छ।

तिहारमा गरिने गाई पूजन विशेष महत्वको मानिन्छ। यस दिन गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्दै घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त होस् भन्ने कामनासहित पूजा गरिन्छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार गाईको पूजा गर्नु मात्र नभई यसको सेवा, हेरचाह र संरक्षण गर्नु पनि पुण्यको काम हो। त्यसैले गौसेवा र गौसंरक्षणलाई हिन्दू समाजमा धार्मिक तथा नैतिक दायित्वका रूपमा समेत लिने गरिएको छ।

कृषि र ग्रामीण जीवनमा गाईको योगदान

मानव सभ्यताको विकाससँगै पशुपालनले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। विशेषगरी कृषि प्रधान समाजमा गाई मानिसको दैनिक जीवन, खाद्य व्यवस्था र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

नेपालजस्ता कृषि प्रधान देशमा गाईपालनको महत्व अझ विशेष छ। दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको उत्पादन, खेतबारीका लागि जैविक मल र पारिवारिक आम्दानीका दृष्टिले गाईपालन ग्रामीण जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा बिहान गाईलाई दाना खुवाउने, गोठ सफा गर्ने र यसको हेरचाह गर्ने कार्य दैनिक जीवनशैलीकै हिस्सा मानिन्छ। गाईले मानिसलाई विभिन्न किसिमले सहयोग पुर्‍याउँदै आएकाले यसलाई परिवारको सदस्यसरह माया र सम्मान गर्ने परम्परा पनि रहिआएको छ।

आस्था, करुणा र संरक्षणको सन्देश

गाईप्रतिको सम्मान धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यसले जीवप्रतिको दया, करुणा, कृतज्ञता र संरक्षणको भावनालाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ।

हिन्दू दर्शनले प्रकृति र सम्पूर्ण जीवजन्तुसँग सहअस्तित्व कायम गर्दै अघि बढ्नुपर्ने सन्देश दिने गर्दछ। गाईलाई माताका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले पनि मानिसलाई पालनपोषण र सहयोग गर्ने जीवप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ।

आधुनिक जीवनशैलीका कारण मानिस र प्रकृतिबीचको दूरी बढ्दै गइरहेका बेला गाई संरक्षणको परम्पराले प्रकृति तथा अन्य जीवजन्तुको महत्व स्मरण गराउँछ। पशुप्रति दया देखाउनु, उचित आहार र बासस्थानको व्यवस्था गर्नु तथा तिनको संरक्षण गर्नु मानवीय जिम्मेवारीसमेत हो।

यसरी हिन्दू धर्म र संस्कृतिमा गाईलाई ‘माता’ भनिनुको अर्थ धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। मानव जीवनमा यसको योगदानप्रतिको सम्मान, कृतज्ञता, मातृत्व र संरक्षणको भावनासमेत यससँग जोडिएको छ।

फूलमाला र टीका लगाएर गरिने गौपूजनले प्रत्येक वर्ष मानव, प्रकृति र अन्य जीवबीचको सदियौं पुरानो सम्बन्ध तथा सहअस्तित्वको सन्देशलाई पुनः स्मरण गराउँदै आएको छ।